Ο Ελύτης με τα μάτια μιας Λιθουανής φοιτήτριας-2

Πριν λίγο καιρό, είχα δημοσιεύσει, με τη σύμφωνη γνώμη της, την ανάλυση μιας φοιτήτριας, της Gabriele, στο “Προφητικόν” του Ελύτη. Ακόμα μια φοιτήτρια, η Ruta, συμφώνησε στη δημοσίευση της δικής της ανάλυσης στο ίδιο απόσπασμα. Ιδού, λοιπόν, ακόμα μια ενδιαφέρουσα ανάλυση:

Άξιον Εστί

Τα Πάθη. Ανάγνωσμα έκτο. Προφητικόν

Ανάλυση   Ruta Bendikaite

 

 

            Το Άξιον Εστί αποτελείται απο τρία βασικά μέρη: η Γένεσις, τα Πάθη και το Δοξαστικόν. Τα Πάθη είναι μάλλον το σημαντικότερο μέρος στο ποίημα. Εδώ το θεμέλιο είναι τα μαρτύρια του Χριστού στις τελευταίες μέρες στη ζωή του. Οι ψαλμοί, οι ώδες και τα αναγνώσματα αποτελούν αυτό το δεύτερο μέρος.

Έκτο ανάγνωσμα, Το Προφητικόν, είναι ένα απο τα σημαντικότερα, είναι σαν ιδιαίτερος μετασχηματισμός του παλαιού κόσμου σε νέο. Όλο το Προφητικόν χωρίζεται σε δύο μέρη: η πτώση  και η οραματική αναγγελία της νέας εποχής. Τα αντίθετα, όπως σε όλη ποίηση του Ελύτη, ενώνονται και τελικά ο κόσμος γίνεται νέος. Σε όλο τον Προφητικόν το κύριο ρόλο έχει ο κεντρικός ήρωας, ο ποιητής, ο άνθρωπος. Είναι φανερό σε όλο το Άξιον Εστί και σε αυτό ανάγνωσμα συγκεκριμένα ότι ο ποιητής μάχεται με στόχο να λυτρώσει τον κόσμο από το κακό. Την απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο ποιητής δίνει ο ίδιος μέσα στο πρώτο τραγούδι των Παθών: “ΙΔΟΥ εγώ λοιπόν/ ο πλασμένος για τις μικρές Κόρες και τα νησιά του Αιγαίου/ ο εραστής του σκιρτήματος των ζαρκαδιών/ και μύστης των φύλλων της ελιάς/ ο ηλιοπότης και ακριδοκτόνος.”. Ο ήρωας μιλάει στο πρώτο πρόσωπο, είναι προφήτης, σαν ένας δημιουργός και αποτελεί την πρώτη αφηγηματική γραμμή. Στο πρώτο παράγραφο ο ποιητής βλέπει τον καταστραμμένο κόσμο, κυριαρχεί απόλυτη απαισιοδοξία. Μυστική είναι μια φωνή που συνδιαλέγεται με τον ήρωα και βρίσκεται έξω από αυτόν. Ενδέχεται πως είναι ο βαθύτερος εαυτός του αλλά και ένας άλλος.

Η δυσπιστία και η εχθρότητα της κοινότητας αποτελείται από τον προφητικό λόγο του ποιητή. Ο ποιητής άλλοτε ταυτίζεται με την φυλή και την εκφράζει, γίνεται ένα μοναδικό άτομο. Δηλαδή, ακόμα και η αμαρτία γίνεται τόπος συνάντησης των ανθρώπων. Η εποχή είναι δύσκολη για το έθνος: η εμπειρία του πολέμου, η Ελλάδα του 1940, της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου πολέμου αλλά ο ποιητής συγκεκριμένα δεν εκφράζει αυτό. Δεν λέει για συγκεκριμένο πόλεμο, μιλάει για όλους πολέμους από την αρχή που έγινε και γίνεται τώρα στην Ελλάδα γιατί ο χρόνος για τον Ελύτη  διαρκής, ατέλειωτος. Έτσι ο ποιητής εκφράζει κοινωνικές, συλλογικές εμπειρίες.  Ο πόλεμος σαν γεγονός για τον ποιητή είναι η αμαρτία (πόνος, αγωνία, φόβος, θλίψη, θάνατος, θυσία, αδικία…). Ο Ελύτης κρίνει εν μέρει την Εκκλησία γιατί σε όλους τους αιώνες η θρησκεία υποστήριζε τον πόλεμο: “Χρόνους πολλούς μετά την Αμαρτία που την είπανε Αρετή μέσα στις εκκλησίες και την ευλόγησαν.”. Στην ιστορία υπάρχουν πολλά παραδείγματα όταν η εκκλησία οργάνωσε τους πολέμους (πόλεμοι για να βαπτίσει τους άλλους, σταυροφορία). 

Αλλά ο ποιητής κρίνει και τον άνθρωπο: “Λείψανα παλιών άστρων και γωνιές αραχνιασμένες τ` ουρανού σαρώνοντας η καταιγίδα που θα γεννήσει ο νους του ανθρώπου.” Λέει ότι ο νους του ανθρώπου θα σαρώσει όλο τον κόσμο. Έτσι όλο το σύμπαν θα πληρώσει για τα έργα των αρχαίων κυβερνητών. Ο ποιητής μιλάει όχι για τους κυβερνήτες της αρχαίας Ελλάδας αλλά για όλους κυβερνήτες γιατί όπως σημείωσα πιο πάνω ο χρόνος για τον Ελύτη είναι διαρκής, ατέλειωτος και εδώ μιλάει για την αποκάλυψη του κόσμου όταν οι σημερινοί κυβερνήτες θα είναι αρχαίοι. Αυτό το κομμάτι συνιστά μια ανθρωπολογική προφητεία – και αυτή η προφητεία είναι πολύ πειστική – το αίμα των φονιάδων ξεπληρώνεται: “…καιρός να λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση.” Σημαντικό σύμβολο εδώ έχει το φως και ο ήλιος: “…και το σανίδωμα θα υποχωρήσει απο την πίεση τη μεγάλη του ηλίου.”. Η ποίηση του Ελύτη έχει σημαντική σχέση με τον όρο της  διαφάνειας που είναι η καθαρότητα, μπορούμε να πούμε σαν φως. Το φως επίσης έχει σχέση με την ορθόδοξη παράδοση, το στέφανο φωτός, το χάρισμα  της αγιότητας.

Ο ποιητής θρηνεί πραγματικά για τη ζωή του ανθρώπου που επιλέγει τη σύγκρουση. Αυτή η στάση του ανθρώπου ταυτίζεται με το ζήτημα της εξουσίας για τον Ελύτη. Η εξουσία αυτή είναι η δικτατορία (κυβερνήτες, αυτοκράτορες, στρατηγοί). Η ελευθερία του δικαίου συνδυάζεται με το τέλος της ιστορίας, όπως την γνωρίζεται σήμερα γιατί η πορεία κίνησης πολιτικών γεγονότων σκοπεύουν να επιβάλλουν την εξουσία του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο. Γι αυτό ο Ελύτης καταδικάζει όλα τα πολιτικά συστήματα: “Και κρυφά θα μετρήσουν την ανθρώπινη πραμάτεια τους οι Κυβερνήτες, κηρύσσοντας πολέμους. Όπου θα χορτασθούνε ο Χωροφύλακας και ο Στρατοδίκης”. Ο Χωροφύλακας και ο Στρατοδίκης είναι υπεύθυνοι για όλα τα κακά στους πολέμους και ο ποιητής μιλάει αρνητικά γι αυτούς. Ο λόγος του έρχεται ως τιμωρία: “Βλέπω τους Στρατοδίκες να καίνε σαν κεριά, στο μεγάλο τραπέζι της Αναστάσεως. Βλέπω τους Χωροφυλάκους να προσφέρουν το αίμα τους, θυσία στην καθαρότητα των ουρανών”. Πάλι ο Ελύτης μιλάει για την καθαρότητα σαν διαφάνεια. Πρέπει να επικρατήσει, να διαλυθούν τα σύννεφα του σκοταδισμού και του μίσους, μόνο έτσι θα φανεί το φώς, ο ήλιος που αποκαλύψει την ομορφιά της ζωής. Με άλλα λόγια, ο ποιητής λέει πως ο άνθρωπος πρέπει να κάνει την θυσία στην διαφάνεια. Για να αποκτήσει αυτή την καθαρότητα πρέπει όλο το σύμπαν να μάχεται, ακόμα και η φύση: “Βλέπω τη διαρκή επανάσταση φυτών και λουλουδιών”. Η φύση για τον Ελύτη έχει μεγάλη σημασία. Συνήθως σε όλη ποίηση του Ελύτη ο άνθρωπος είναι ένα με την φύση, όχι σε αντίθεση, εχθρότητα με αυτήν.

Ακόμα και το ερωτικό στοιχείο ως βασικός προσδιοριστικός παράγοντας στο Προφητικόν έχει μεγάλη σημασία. Ο έρωτας είναι αρχή και τέλος του σύμπαντος. Γι αυτό οι κανονιοφόροι του έρωτα στη δεύτερη παράγραφο συμβολίζει το τέλος του παλαιού κόσμου και κάτι καινούριο που περιμένει στο μέλλον. Ο έρωτας είναι συνήθως μια απελευθερωτική και λυτρωτική δύναμη. Δεν υπάρχει αντίθεση, ο θάνατος και έρωτας ενώνονται και γίνονται ένα. Ο ποιητής φτάνει στην αντίληψη ότι πέρα από την ζωή υπάρχει ο θάνατος, πέρα από τον πόνο – η χαρά και αντιστρόφως. Η αγιότητα των αισθήσεων είναι μια νέα σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το αντικείμενο και τελικά αυτές οι αισθήσεις δημιουργούν τον καινούριο κόσμο. Στο τέλος του Προφητικού βρισκόμαστε μπροστά σε μια ερωτική σκηνή – εικόνα: “Και πάλι θα λατρέψει τη γυναίκα και θα την πλαγιάσει πάνου στα χόρτα καθώς που ετάχθη. Και θα λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση, κα θα σπείρουνε γενεές στους αιώνες των αιώνων!”. Εδώ ακριβώς ο ερωτισμός και η αγάπη έχουν οντολογική αξία, αλλά αγάπη δεν είναι πλατωνική, είναι η αγάπη που δημιουργήθηκε απο τον άντρα και γυναίκα. Είναι ένστικτο που δημιουργεί τον καινούριο κόσμο. Αυτή η σκηνή είναι υποδήλωση στο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, συγκεκριμένα στη σκηνή όταν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, τον παράδεισο  και δύο ανθρώπους, τον άντρα και την γυναίκα. Ο ποιητής θέλει να δημιουργήσει καινούριο κόσμο, ένα παράδεισο, νέα τάξη πραγμάτων, ένα αχρονικό τώρα, όπου εκπληρώνονται πόθοι και οδηγούν σε θετικές εμπειρίες. Δεν υπάρχει αμαρτία και τιμωρία, δεν υπάρχουν Νόμοι, περιορισμοί αλλά απόλυτη ελευθερία. Φαίνεται πια ο παράδεισος του ανθρώπου, για να γίνει αυτός ο επίγειος παράδεισος πρέπει να καταστρέψει τον παλαιό κόσμο, τους παλαιούς νόμους και άλλες δεσμεύσεις.

Τελικά εκπληρώνεται η αποστολή, ο ποιητής προβαίνει σε σωτηρία – μετασχηματισμό του κακού στο καλό, του ονείρου στην πραγματικότητα, στην φρίκη του παρόντος το όραμα ενός νέου θαυμάσιου κόσμου. Το ποιητικό υποκείμενο – πρωταγωνιστής (ο εξόριστος ποιητής) ως προφήτης τελικά εκπληρώνει με επιτυχία την εντολή του και παρουσία του δεν είναι πια απαραίτητη, γιατί αυτός ο ίδιος ανήκει στο παλαιό κόσμο: “Τότε, μην έχοντας άλλη εξορία, που να θρηνήσει ο Ποιητής, την υγεία της καταιγίδας από τ` ανοιχτά στήθη του αδειάζοντας, θα γυρίσει για να σταθεί στα ωραία μέσα ερείπια”. Εδώ ο ποιητής εγκαταλείπει παντελώς τον εαυτό του και προσφέρει την θυσία του.

Το Προφητικόν συμβολίζει τα Πάθη: την Σταύρωση, τον Θάνατο και την Ανάσταση. Μπορούμε να πούμε ότι εδώ σταυρώνεται ο κόσμος, μετά πεθαίνει και τέλος γίνεται η ανάσταση του καινούριου κόσμου. Ακόμα και η ένωση των αντιθέτων κυριαρχεί στον όλο τον Προφητικόν: του πάνω με τα κάτω, του ουρανού με την γη, της ύλης με το πνεύμα και τελικά του ανθρώπου με τον Θεό. Έτσι, στο τέλος κυριαρχεί η απόλυτη αισιοδοξία.

 

Κατάλοιπα γραφειοκρατίας

Μετά από καιρό, μια εγγραφή. Η επόμενη εγγραφή, θα είναι άλλη μια ματιά στον Ελύτη, από μια άλλη Λιθουανή φοιτήτρια.

Για τώρα, μια ερώτηση: Φαντάζεστε να πάτε να μείνετε στο Παρίσι, το Λονδίνο, τη Ρώμη, σε οποιαδήποτε πρωτεύουσα της δυτικής Ευρώπης και, ενώ είστε πολίτης κράτους-μέλους της Ε.Ε., να απαιτούν από εσάς να δηλώνετε στην αστυνομία οποιαδήποτε μετακόμισή σας; Μάλλον όχι, θα πείτε. Λοιπόν, αν τυχόν αποφασίσετε να μείνετε στο Βίλνιους, να είστε προετοιμασμένοι γι’ αυτό. Αν δεν δηλώσετε την νέα διεύθυνση, απλούστατα δεν θα μπορέσετε ποτέ να διεκπεραιώσετε οποιαδήποτε συναλλαγή με οποιαδήποτε υπηρεσία.

Το σύστημα αυτό, το είχα συναντήσει σε σοβιετικές δημοκρατίες ή σοσιαλιστικές χώρες πριν από το 1990. Αλλά φαίνεται πως διατηρείται ατόφιο στη Λιθουανία σήμερα.

Οπότε, μάλλον λάθος έκανα που είπα πως ζω σε νέα διεύθυνση. Έπρεπε να γράψω την παλιά στο έντυπο που μου έδωσαν. Έτσι κι αλλιώς, ουδείς θα γνώριζε την αλήθεια. Μιας και τα περισσότερα διαμερίσματα(τουλάχιστον στους ξένους) νοικιάζονται χωρίς καμμιά παροχή απόδειξης και με ένα συμβόλαιο που, πολλές φορές, δεν είναι καν συμβόλαιο ενοικίασης, όπως ανακάλυψα όταν μετακόμισα από το προηγούμενο διαμέρισμα.

Η συναγωγή

Το ακαδημαϊκό έτος τελείωσε-οπότε, είμαι σε διακοπές. Ευκαιρία να επισκεφτώ μερικά μουσεία και αξιοθέατα της πόλης.

Στη φωτογραφία, η μοναδική συναγωγή του Βίλνιους. Μέχρι τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, η πόλη είχε περισσότερες από 100 συναγωγές και μια πολυάριθμη εβραϊκή κοινότητα. Τότε, το Βίλνιους λεγόταν “Η Ιερουσαλήμ της Βαλτικής”. 

Μετά τον πόλεμο, εξαιτίας της γενοκτονίας, είχαν απομείνει πολύ λίγοι Εβραίοι. Έτσι, σήμερα υπάρχει μόνο αυτή η συναγωγή.

Σιγά σιγά, θα παρουσιάσω όλα τα μουσεία και αξιοθέατα που θα επισκέπτομαι.

Συγκρίσεις με την Ελλάδα

Όπως έγραψα σε προηγούμενη εγγραφή, μια πρώτη σύγκριση μεταξύ της ζωής στην Ελλάδα(στην Κρήτη συγκεκριμένα) και της ζωής στο Βίλνιους.

Αν κάποιος με ρωτούσε, τώρα που είμαι ήδη 10 μήνες στο Βίλνιους, τι μου έλλειψε από την Κρήτη, θα έλεγα τον ήλιο και τη θάλασσα. Και τα δυο στοιχεία της φύσης. Πραγματικά, ο καιρός ήταν σκληρός για μένα τους προηγούμενους μήνες.

Όμως, για τίποτα άλλο δεν μου έλλειψε η Κρήτη. Εκτός από τους φίλους φυσικά. Σε κάθε τομέα της καθημερινής ζωής, η Λιθουανία μπορεί άνετα να παραδώσει μαθήματα στην Ελλάδα. Από την ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών, που εδώ είναι πια μέρος της καθημερινότητας, μέχρι το σεβασμό των κρατικών υπηρεσιών στον πολίτη, την ευγένεια των ανθρώπων, η Λιθουανία είναι πολύ μπροστά. Και φυσικά, στα θέματα υγείας(γνωρίζετε, όσοι διαβάζετε το ιστολόγιο, την προσωπική μου περιπέτεια), ο σεβασμός στη ζωή είναι υποδειγματικός εδώ.

Αν λοιπόν μου λείπει κάτι από την Κρήτη, είναι μόνο ο ήλιος, η θάλασσα και μερικοί φίλοι. Τίποτε άλλο.

Και κάτι που δεν μου αρέσει στη Λιθουανία-έχω αναφερθεί σε αυτό κι άλλη φορά: Η παθητικότητα των ανθρώπων. Που μου φαίνεται περίεργη και τελείως αντίθετη απ’ ότι έχω συνηθίσει στην Ελλάδα.

Προεδρικές εκλογές

Κι όμως. Χτες ήταν προεδρικές εκλογές εδώ! Και δεν το πήρα χαμπάρι. Καμμία σχέση με τις εκλογές στην Ελλάδα. Εδώ, μόνο κάποιες μικρές αφίσες σε ειδικά σημεία των δρόμων, είναι ένδειξη για εκλογές.  Αλλά και οι εκλογές διεξήχθησαν μέσα σε κλίμα αδιαφορίας. Μόλις το 51% των ψηφοφόρων προσήλθε στις κάλπες. Οι προεδρικοί υποψήφιοι ήταν επτά. Εξελέγη με συντριπτικό ποσοστό(69%) η Ντάλια Γκριμπαουσκάιτε, επίτροπος της Λιθουανίας στην Κομισιόν. Μέσα στην οικονομική κρίση, που επιδεινώνει την ήδη δύσκολη θέση της λιθουανικής οικονομίας και οδηγεί σε επώδυνα μέτρα, σαν αυτό που περιέγραψα στην προηγούμενη εγγραφή, να δούμε αν η νέα πρόεδρος μπορεί κάτι να καταφέρει.

Φθινοπωρινές εικόνες

Φθινοπωρινή μέρα σήμερα, με βροχή.

Όπως και στο παρελθόν είχα γράψει, εδώ τα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης είναι σκληρά-αν επιχειρούνταν στην Ελλάδα, θα καιγόταν η χώρα.

Οι καθηγητές του πανεπιστημίου, υποχρεώνονται να δουλέψουν για δυο ενδομάδες χωρίς μισθό. Να δουλέψεις αλλά να ξέρεις πως δεν θα πληρωθείς για τον μισό μήνα! Παρόμοια μέτρα και σε άλλους κλάδους εργαζομένων.

Κατά τα άλλα, στο πανεπιστήμιο διεξάγονται οι πτυχιακές εξετάσεις, ενώ τα μαθήματα για τα υπόλοιπα έτη συνεχίζονται κανονικά. Οι εξετάσεις σε αυτά θα είναι τον Ιούνιο.

Και δυο σημερινές φωτογραφίες-το φθινοπωρινό Βίλνιους.

Ο Ελύτης με τα μάτια μιας Λιθουανής φοιτήτριας

Όπως έγραψα σε προηγούμενη εγγραφή, οι τελειόφοιτες του τμήματος Λιθουανικής Φιλολογίας και Νέας Ελληνικής Γλώσσας, είχαν σαν εργασία την ανάλυση του “Προφητικόν” από τα “Πάθη” του “Άξιον Εστί”. Αυτό που θα διαβάσετε, είναι η ανάλυση της Giedre Gabriele, μιας από τις 17 πρώτες πτυχιούχες του τμήματος. Με την άδειά της, δημοσιεύω την εργασία της. Πριν αρχίσετε την ανάγνωση, παρακαλώ να θυμάστε πως πρόκειται για Λιθουανή φοιτήτρια και καθολική στο θρήσκευμα(άρα, χρειάστηκε να ψάξει πολύ για να κατανοήσει τους συμβολισμούς από το ορθόδοξο λειτουργικό). Μια ενδιαφέρουσα ανάλυση. Καλή ανάγνωση!

Οδυσσέας Ελύτης (2η Νοεμβρίου 1911 – 18 Μαρτίου 1996)

Άξιον Εστί (1959)

ΤΑ ΠΑΘΗ

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ ΕΚΤΟ

ΠΡΟΦΗΤΙΚΟΝ

Ο Οδυσσέας Ελύτης (ή Οδυσσέας Αλεπουδέλης) γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1911, και είναι ένας από τους κορυφαίους και πιο πολυμεταφρασμένους ποιητές της Ελλάδας. Τα πρώτα του γραπτά δημοσιεύτηκαν όταν ήταν 13 χρονών. Όλοι τη ζωή του ασχολήθηκε με την ποίηση και τις μεταφράσεις. Το 1979 πήρε το Νόμπελ για τα έργα του.

To περισσότερο γνωστό του έργο – το ,, Άξιον Εστί”, έχει μελοποιηθεί στο ορατόριο ,, Άξιον Εστί” του Μίκη Θεοδωράκη. Κατά την διάρκεια του Δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου, όταν το 1940 οι Ιταλοί έκαναν εισβολή στην Ελλάδα , ο ποιητής βρέθηκε στη ζώνη του πυρός. Τότε ήταν 19 χρονών είχε μια ειρηνική ζωή, δεν έχει ξανακούσει κανόνες και ήξερε τον πόλεμο μόνο θεωρητικά. Μετά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο ο Ελύτης παίρνει τη αφορμή από το πραγματικό γεγονός της ζωής του και με τον τρόπο μεταφορικό περιγράφει τις εμπειρίες του. Το ποίημα κυκλοφόρησε το 1959, του πήρε σχεδόν δέκα χρόνια για να το ολοκληρώσει. Το έργο είναι ένας πολύ καλά φτιαγμένος συνδυασμός ιστορίας και μύθου, γεμάτο από πολιτισμικά στοιχεία τα οποία προκύπτουν όχι μόνο από το περιεχόμενό του αλλά και από τους εκφραστικούς τρόπους και σχήματα της ελληνικής παράδοσης. Επίσης, όλη δομή του έργου μας κάνει να σκεφτόμαστε την Παλιά Διαθήκη και την Καινή Διαθήκη και τους σημαντικότερους συμβολισμούς της ορθόδοξης θρησκείας . Για τον Ελύτη το λειτουργικό ύφος και οι συμβολισμοί είναι ένας τρόπος να μεταδώσει τις αισθήσεις και τις εμπειρίες του. Επίσης, οι ιδέες που είναι σημαντικές ξαναλέγονται μερικές φορές με διαφορετικές μορφές κατά την διάρκεια του «Άξιον Εστί». Για μας θα είναι σημαντικό να θυμηθούμε την ιδέα ότι ο καθένας έχει τα δικά του όπλα ,, ο καθείς και τα όπλα του είπα”. Από την απόφαση του ανθρώπου, ποια όπλα θα επιλέξει: αυτά που φέρνουν το φως ή αυτά που φέρνουν σκοτάδι, εξαρτάται και το μέλλον του.

Η ονομασία του έργου είναι ο πρώτος συμβολισμός που συναντάμε και οπωσδήποτε πρέπει να το αναλύσουμε. Με τον όρο ,,Άξιον Εστί” αναφερόμαστε στην εικόνα της Παναγίας, της ,,εφέστιας προστάτιδας”, που βρίσκεται στον Άγιο Όρος. Το «Άξιον Εστί»’ χωρίζεται σε τρία μέρη.  Το πρώτο μέρος τιτλοφορείται όπως το πρώτο βιβλίο  της Αγίας Γραφής ,,η Γένεση”(στην παλαιά διαθήκη, το βιβλίο  περιέχει την αρχή του κόσμου, τις γενεαλογίες των πρώτων ανθρώπων και την αρχή του ισραηλιτικού λαού. Το δεύτερο μέρος του «Άξιον Εστί» λέγεται «Τα Πάθη». Έτσι, στην Καινή Διαθήκη ονομάζονται οι τελευταίες μέρες της ζωής του Χριστού, από την είσοδο στα Ιεροσόλυμα μέχρι τη σταύρωση και την Ανάσταση. Και το τρίτο ,το «Δοξαστικόν» – είναι η ονομασία ενός θρησκευτικού ύμνου «δοξαστικόν Αναστάσεως» που δοξάζει τον Χριστό και την Ανάστασή του. Οι ονομασίες αυτόν των κομματιών στο ,,Άξιον Εστί” δεν είναι καθόλου τυχαίες και βοηθάει στον ποιητή να βάλει ένα θεμέλιο στον οποίο, σαν να είναι ένα σπίτι, χτίζει την δική του ιστορία.

«Τα Πάθη» χωρίζονται στους ψαλμούς και τις ωδές. Οι ψαλμοί στο θεματικό επίπεδο αφορούν όλους τους λαούς και οι ωδές μόνο την Ελλάδα. Επίσης, οι ωδές είναι γραμμένες με ομοιοκαταληξία και σημειώνονται με μικρά γράμματα της αλφαβήτου. Εκτός από τους ψαλμούς και τις ωδές «τα Πάθη» περιέχουν και έξι αναγνώσματα – πεζά κείμενα. Οι ψαλμοί και οι ωδές αντιπροσωπεύουν το ποιητικό στοιχείο και τα αναγνώσματα λειτουργούν σαν προφητείες και άλλοτε περιγραφές μιας πραγματικής πορείας. Με το «Προφητικόν», ένα από τα πεζά κείμενα, τελειώνει ο Ελύτης «τα Πάθη». Από την ονομασία καταλαβαίνουμε ότι θα διαβάσουμε μια προφητεία για κάτι που πρόκειται να γίνει στο μέλλον. Από πρώτη ματιά είναι μια εντελώς απαισιόδοξη προφητεία και μόνο στο τέλος εμφανίζεται λίγη αισιοδοξία. Στην πρώτη πρόταση του Προφητικόν σε μας μιλάει ένας αλαφροίσκιωτος άνθρωπος που ξέρει και μπορεί να δει περισσότερα πράγματα και να βλέπει το μέλλον και τρόπους πως μπορούμε να το αλλάξουμε με τις συγκεκριμένες πράξεις μας. Ο χρόνος για τον Ελύτη σε όλο το έργο του είναι χωρίς όρια γι’ αυτό δεν ξέρουμε σε ποιο αιώνα πρόκειται να πραγματοποιηθεί η πρόβλεψη αυτή. Τις δύο λέξεις: την «Αμαρτία» και την «Αρετή» – ο ποιητής ξεχωρίζει από τις άλλες με τα κεφαλαία γράμματα γιατί θέλει να πει πιο έντονα, τι θεωρούσε την μεγαλύτερη αμαρτία στον κόσμο – τον κάθε πόλεμο. Όλοι οι πόλεμοι ευλογήθηκαν από την εκκλησία αφού όλοι οι ιερείς της κάθε χώρας έκαναν προσευχές για να νικήσει ο δικός τους στρατός. Αυτοί που πολεμούνται, βάζουν τον Θεό στην άκρη και τον θεωρούν ως ένα θεατή, γι΄ αυτό ο πόλεμους δεν είναι απλώς μια αμαρτία αλλά και προσβολή του Θεού. Η δεύτερη πρόταση του κειμένου μιλάει για μια καταιγίδα του ανθρώπινου νου η οποία θα σαρώσει «τα λείψανα άστρων και γωνιές αραχνιασμένες». Από αυτή και την επόμενη πρόταση καταλαβαίνουμε ότι η αιτία του τέλους του κόσμου και του σύμπαντος μας όταν «των Κυβερνητών τα έργα πληρώνοντας η Χτίσις, θα φρίξει», θα εξαρτηθεί από κάποιες συγκεκριμένες πράξεις του ανθρώπου που ήδη έχουν γίνει . Ακολουθεί μια εικόνα της ταραχής στον Άδη, η οποία μας δημιουργεί την αίσθηση του χάους. Η υποχώρηση του σανιδώματος του ηλίου μας οδηγεί στην ακόμα μεγαλύτερη αίσθηση της απαισιοδοξίας. Ο ήλιος θα κρατήσει τις αχτίδες και εκεί, που θα σκοτεινιάσει πρώτα, θα είναι σημάδι ότι ήρθε ο «καιρός να λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση». Σε όλη την Βιβλικοπατερική παράδοση λέγεται ότι την μέρα που θα έρθει στον κόσμο το σκοτάδι θα είναι η μέρα της Δευτέρας Παρουσίας, πότε ο Χριστός πάλι θα έρθει στον κόσμο για να κρίνει τους ανθρώπους και θα παίρνουν μέρος όλα τα εσχατολογικά γεγονότα: οι πεθαμένοι θα ξαναζωντανέψουν, καλοί άνθρωποι θα πάνε στον παράδεισο και άλλοι στον κόλαση, – ο καθένας με βάση το τι καλό ή τι κακό έχει κάνει στην ζωή του. Όταν θα έρθει αυτή η μέρα αυτοί που υπέφεραν από τον πόλεμο, δεν ήθελαν να είναι μέσα του, θα πάρουν αυτό που είχε χάσει: την ειρήνη, αγάπη, ευκαιρία να έχει οικογένεια και όλα που τους έλειπε για να ζούνε μια ολοκληρωμένη ζωή, χωρίς πόλεμο. Και αντίθετα – εκείνοι οι οποίοι ήταν η αιτία του πολέμου θα πάρουν και την δικά τους βάσανα, ή αλλιώς, ό καιρός θα παίρνει την δικαιοσύνη. Στη συνέχεια έχουμε έναν διάλογο ανάμεσα τον «εξόριστο ποιητή» και των ήλιο που κρατάει τις αχτίδες του. Αυτός πρέπει να απαντήσει στην ερώτηση «στον δικό σου αιώνα τι βλέπεις;» – είναι πολύ σημαντικό ότι ο εξόριστος ποιητής πρέπει να πει τι βλέπει τώρα όχι στον μελλοντικό αιώνα. Και έτσι μας φέρνει πιο κοντά σ’ αυτό που μόλις φαινόταν ως μια πρόβλεψη – από τον μέλλον γυρίζουμε στο παρόν. Με τις απαντήσεις του λέει ότι βλέπει τα έθνη «άλλοτες αλαζονικά, παραδομένα στη σφήκα», με άλλα λόγια, τα έθνη, τα οποία ακόμα έχουν τις δυνάμεις αλλά μήπως δεν έχουν κίνητρο που τους βοηθούσε να αντιστέκονται σε κάποιον που τους πληγώνει ή θέλει τον θάνατό τους. Επίσης ο εξόριστος ποιητής βλέπει τα πελέκια που σκίζουν στον αέρα «προτομές Αυτοκρατόρων και Στρατηγών» . Καταλαβαίνουμε ότι αυτά τα πελέκια δεν μπορούν να κάνουν τίποτα, κι όλες οι προσπάθειες είναι μάταιες. Οι έμποροι που σκύβοντας μαζεύουν το κέρδος των δικών τους πτωμάτων. Ο πόλεμος μπορεί να είναι ένα παράδειγμα εμπορίου που πάντα κάποιος έχει κέρδος αλλά εκείνη την στιγμή που γίνεται ο πόλεμος αυτό δεν είναι φανερό. Ο εξόριστος ποιητής επίσης βλέπει την αλληλουχία πως όλα έχουν κρυφά νοήματα και όλα ενώνονται με κρυφά νοήματα. Τα έθνη, τα πελέκια, οι έμποροι και τα πτώματά τους. Για να πάρουν τα όνειρα εκδίκηση πρέπει μην υπάρχει κέρδος που έρχεται από κακές πράξεις. Τα πράγματα που φαίνονται από πρώτη ματιά να μην έχουν καμία σχέση μας δημιουργούν μια εικόνα στην οποία βλέπουμε λαούς που δεν είναι ελεύθεροι και δεν μπορούν να αντισταθούν και γι αυτό υποφέρουν. Ψηλά, στους αιθέρες βλέπει και «το Ερεχθείο των Πουλιών». Βάζοντας στο κείμενο το πολύ γνωστό ναό, το Ερεχθείο, που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του βράχου της Ακρόπολης ο ποιητής μάλλον θέλει να δείξει ακόμη μια απαισιόδοξη πραγματικότητα: το μέρος που κάποτε δοξάστηκαν οι θεοί, τώρα ακόμα είναι ψηλά αλλά ξεχασμένο και μόνο τα πουλιά ξαποσταίνουν στο αέτωμα του κτιρίου. Θεοί όπως και κάθε ελπίδα βρίσκονται κάπου ψηλά, μακριά από τους ανθρώπους και την πραγματικότητα.

Τώρα μας φαίνεται ότι έχουμε τα όλα και ότι η αποκάλυψη είναι κάτι ξαφνικό. Πριν να εξαφανιστούν όλα «θα περάσουν γενεές το αλέτρι τους πάνω στη στέρφα γης». Δεν σκεφτόμαστε ότι ο κόσμος καταστρέφεται σιγά σιγά. Πάλι συναντάμε τους Κυβερνήτες και καταλαβαίνουμε ότι οι πράξεις που μας οδηγούν στο τέλος του κόσμου σχετίζονται με τον πόλεμο. Είναι οι άνθρωποι που για το κέρδος ξεχνάνε την ηθική και τον εαυτό τους κηρύσσοντας πολέμους. Χρυσάφι είναι το πλούτος, αλλά εδώ Χωροφύλακας και Στρατοδίκης, αυτοί από τους οποίους εξαρτάται η τάξη κατά την διάρκεια του πολέμου, αφήνουν το χρυσάφι στους αφανείς: στους απλούς ανθρώπους που πολεμάνε, σκοτώνονται, και τους οποίους κανείς δε ξέρει. Γι αυτό αυτήν την λέξη χρησιμοποιεί μεταφορικά. Το Χρυσάφι θα είναι μιστός των αφανών ανθρώπων και η ύβρις τους. Με αυτή την λέξη η οποία στα αρχαία χρόνια σήμαινε την προσβολή του θείου νόμου, επαναλαμβάνεται η ιδέα ότι πόλεμος στα μάτια του Θεού είναι μια από τις μεγαλύτερες μαρτυρίες που μπορεί να γίνει γιατί καταστρέφονται ζωές και δεν υπάρχει και κάποιοι παίρνουν κέρδος από την δυστυχία των άλλων. Για τον Χωροφύλακα και τον Στρατοδίκη μιλάει καταδικαστικά γιατί αυτοί παίρνουν τις αποφάσεις με βάση μόνο το δίκαιο του πολέμου. Γι αυτό δεν θα έχουνε καλό τέλος και δεν θα γλυτώσουν από την δικαιοσύνη. Στον πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές. Και αν αυτός που θεωρηθεί νικητής και θα τπν ραίνουν με λουλούδια, «θα ζει στην οσμή των πτωμάτων». Του νικητή είναι ανοιχτός ο τάφος και από εκεί ακούμε μια κραυγή των νεκρών που οι ψυχές τους δεν μπορούν να ηρεμήσουν. «Του λάκκου σιμά του το στόμα, το σκοτάδι, θ’ ανοίγει στα μέτρα του κράζοντας» – η άβυσσος πλησιάζει τον εξόριστο ποιητή, ξαναρωτώντας «εξόριστε Ποιητή, στον αιώνα σου, λέγε τι βλέπεις;». Και ο ποιητής απαντάει ότι βλέπει την ημέρα της δικαιοσύνης, όταν θα υποφέρουν αυτοί που φταίνε, όταν ,,οι Στρατοδίκες θα καίνε σαν κεριά” και βλέπει τους Χωροφύλακες να δίνουν το  αίμα για τη καθαρότητα των ουρανών. Αυτοί μόνοι τους δίνουν το αίμα τους για να γίνουν αγνοί, χωρίς αμαρτίες. Ο ποιητής πάλι μας μεταφέρει στο μέλλον. Αλλά αυτή τη φορά βλέπουμε αλλιώτικο σενάριο. Με την απαισιόδοξη αρχή: «Η Χτίσις θα φρίξει πληρώνοντας τα έργα των αρχαίων Κυβερνητών» Η Ταραχή, το σανίδωμα θα έρθει στο πληγωμένο κόσμο. Στον οποίο οι νέοι θα στενάξουν γιατί πάντα οι νέοι δίνουν το κίνητρο για αλλαγές. Μόνο οι τρόποι με τους οποίους τους εκτείνουν είναι χαοτική και παρορμητική. Και γι’ αυτό «θα’ ρθουνε χρόνια χλωμά και αδύναμα μέσα στη γάζα» – στην Γη που ήδη είναι πληγωμένη. Αλλά μήπως αυτά τα χλωμά χρόνια και θα είναι το κίνητρο που χρειαζόμαστε γιατί μετά τα σκοτάδι πάντα έρχεται το φως. «Και θα έχει καθένας τα λίγα γραμμάρια της ευτυχίας», αλλά και με λίγη ευτυχία μέσα σου μπορείς να σκεφτεί ότι είναι ελεύθερος και αυτό που έχει, είναι ο, τι μπορεί να έχει. Αυτά τα ωραία ερείπια μέσα σου και θα είναι τα ερείπια της ευτυχίας. Και στον ποιητή ο οποίος θα γίνει ξαφνικά ελεύθερος, θα χάσει τις δυνάμεις που τον κράτησαν μέχρι τώρα και θα ζει με αυτό που έμεινε. Την κατεστραμμένη ευτυχία και τις αναμνήσεις τις οποίες κανένας δεν μπορεί από τον πάρει. Στη τελευταία στροφή ένας μεγάλος συμβολισμός είναι η γυναίκα. Αυτός ο συμβολισμός μας θυμίζει τους πρωτόπλαστους από την Παλαιά Διαθήκη. Βάση της θρησκείας οι πρώτοι άνθρωποι η γυναίκα βγήκε από τον άνδρα και ήταν τα τελειότερα δημιουργήματα του Θεού. Η γυναίκα σαν αχτίδα του ήλιου να βγει – θα γυρίσει στον κόσμο το φως σαν μια ελπίδα, ισορροπία, και αγάπη. Όλα θα συνεχίζουν για πάντα – θα ζωντανέψει η φύση και ο κόσμος δεν θα καταστρέφεται ποια , αλλά συνέχεια θα ανακαινίζεται, όπως κι ο άνθρωπος ο οποίος δεν αφανίζεται, αλλά θα μεταμορφώνεται και πάει προς το καλύτερο.

 Το «Προφητικόν» σημασιολογικά μπορούμε να χωρίσουμε σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος μας φέρνει στις τελευταίες στιγμές της ύπαρξης του κόσμου και τις περιγράφει. Ξαφνικά έρχεται στον κόσμο το σκοτάδι και ο ποιητής μας γνωρίζει τις ιδέες του. Το δεύτερο – μας εξηγεί τους λόγους της καταστροφής. Το σκοτάδι και ο άβυσσος τον πλησιάζει και φαίνεται να είναι πολύ κοντά. Στο τελευταίο παράγραφο φαίνεται ότι η προφητεία είναι τόσο κοντά μας και ήδη έχει αρχίσει να γίνεται πραγματικότητα. Αλλά ξαφνικά βρίσκεται μια ελπίδα ότι όλα ακόμα μπορούν να σωθούν. Έτσι ο ποιητής παίζει με την αίσθηση ισορροπίας. Μετά κάποια στιγμή φαίνεται να μην υπάρχει καμία ελπίδα, την άλλη μας δίνει κάτι για να έχουμε αρμονία. Στο κείμενο αυτή η αρμονία θα πραγματοποιηθεί αν θα πάρουνε τα όνειρα εκδίκηση τώρα με τον τρόπο ειρηνικό: οι δύο τελευταίοι άνθρωποι θα δημιουργήσουν τον τέλειο κόσμο. Αυτή η ελπίδα και θα είναι το μόνο όπλο που θα έχει μείνει στον ανθρώπινο γένος.

Giedre Gabriele Paliusyte

Μέτρα σοκ και παθητικότητα

Μέχρι τώρα το άκουγα αλλά δεν το πίστευα-και όμως, είναι αλήθεια! Αν γινόταν στην Ελλάδα, ή σε κάποια δυτικοευρωπαϊκή χώρα, θα είχαν σηκωθεί οι πέτρες.

Η κυβέρνηση, για να αντιμετωπίσει την οικονομική κρίση, προχωρά στην υποχρεωτική χορήγηση αδειών άνευ αποδοχών, σε όλους τους εργαζόμενους ανεξαιρέτως. Κι έτσι, καθηγητές πανεπιστημίου, υπάλληλοι, εργάτες, οι πάντες, παίρνουν υποχρεωτικά άδεια άνευ αποδοχών, που κυμαίνεται από δυο εβδομάδες μέχρι ένα μήνα.

Φανταστείτε να επιχειρούνταν κάτι παρόμοιο στην Ελλάδα; Και όμως, εδώ δεν κουνιέται φύλλο. Συμπλήρωσα εννιά μήνες εδώ και δεν άκουσα ούτε μια απεργία κάποιου κλάδου. Η παθητικότητα των Λιθουανών-να ένα από τα πράγματα που δεν μου αρέσουν εδώ, αν συγκρίνω με την Ελλάδα.

Καλοκαιρινή εικόνα και εμπειρία ενός χρόνου

Καλό μεσημέρι από το καλοκαιρινό Βίλνιους. Κι επειδή πολλές φορές τους προηγούμενους μήνες έβαλα φωτογραφίες με χιόνια, ιδού μια φωτογραφία σημερινή, απ’ το μπαλκόνι του διαμερίσματός μου. Το ανθισμένο Βίλνιους.

Σε δυο μήνες, κλείνω έναν χρόνο εδώ. Συνεχή χρόνο, χωρίς διακοπές: Δεν πήγα καθόλου στην Ελλάδα αυτό το διάστημα, ούτε και πουθενά αλλού. Και μέσα σε αυτούς τους μήνες, έζησα πολλά. Σίγουρα, δέθηκα ήδη με το Βίλνιους. Και ακόμα περισσότερο: Δεν θα άλλαζα την απόσπασή μου εδώ, με την απόσπαση σε οποιαδήποτε άλλη χώρα, ακόμα και σε χώρες με πολύ μεγαλύτερα επιμίσθια.  Ακόμα κι αν μου πρότειναν σήμερα να ζητήσω απόσπαση σε άλλη χώρα, με μεγαλύτερο επιμίσθιο, δεν θα δεχόμουν. Θα εξαντλήσω στο Βίλνιους όλα τα χρόνια της απόσπασής μου.

Σε επόμενη εγγραφή, θα πω τα θετικά και αρνητικά της Λιθουανίας σε σύγκριση με την Ελλάδα. Πάντως, τα θετικά είναι περισσότερα!

Καλοκαίρι και έξοχες αναλύσεις

Καλοκαίρι εδώ. Ήλιος και ζέστη. Επιτέλους! Μου θυμίζει τη ζέστη της Κρήτης. Να είχε και θάλασσα! Αλλά μόνο με τον ποταμό ικανοποιούμαι προς το παρόν-μέχρι το καλοκαίρι, που ελπίζω να κατέβω στην Ελλάδα λίγες μέρες.

Στις τελειόφοιτες φοιτήτριες του τμήματος Λιθουανικής Φιλολογίας και Νέας Ελληνικής Γλώσσας, με τις οποίες ασχοληθήκαμε με την ανάλυση του “Άξιον Εστί” αυτό το διάστημα, είχα δώσει για εργασία την ανάλυση του “Προφητικόν”. Πραγματικά, έχω εντυπωσιαστεί. Θα ζητήσω την άδειά τους και, αν κάποιες συμφωνήσουν, θα δημοσιεύσω εδώ τις εργασίες τους. Έξοχες αναλύσεις σε ένα δύσκολο απόσπασμα του Ελύτη. Ελπίζω κάποιες να συμφωνήσουν-θα δούμε.