ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ

Ιουλίου 4, 2009

Ο Ελύτης με τα μάτια μιας Λιθουανής φοιτήτριας-2

Filed under: πανεπιστήμιο, εκπαίδευση — kagiales58 @ 7:42 μμ

Πριν λίγο καιρό, είχα δημοσιεύσει, με τη σύμφωνη γνώμη της, την ανάλυση μιας φοιτήτριας, της Gabriele, στο «Προφητικόν» του Ελύτη. Ακόμα μια φοιτήτρια, η Ruta, συμφώνησε στη δημοσίευση της δικής της ανάλυσης στο ίδιο απόσπασμα. Ιδού, λοιπόν, ακόμα μια ενδιαφέρουσα ανάλυση:

Άξιον Εστί

Τα Πάθη. Ανάγνωσμα έκτο. Προφητικόν

Ανάλυση   Ruta Bendikaite

 

 

            Το Άξιον Εστί αποτελείται απο τρία βασικά μέρη: η Γένεσις, τα Πάθη και το Δοξαστικόν. Τα Πάθη είναι μάλλον το σημαντικότερο μέρος στο ποίημα. Εδώ το θεμέλιο είναι τα μαρτύρια του Χριστού στις τελευταίες μέρες στη ζωή του. Οι ψαλμοί, οι ώδες και τα αναγνώσματα αποτελούν αυτό το δεύτερο μέρος.

Έκτο ανάγνωσμα, Το Προφητικόν, είναι ένα απο τα σημαντικότερα, είναι σαν ιδιαίτερος μετασχηματισμός του παλαιού κόσμου σε νέο. Όλο το Προφητικόν χωρίζεται σε δύο μέρη: η πτώση  και η οραματική αναγγελία της νέας εποχής. Τα αντίθετα, όπως σε όλη ποίηση του Ελύτη, ενώνονται και τελικά ο κόσμος γίνεται νέος. Σε όλο τον Προφητικόν το κύριο ρόλο έχει ο κεντρικός ήρωας, ο ποιητής, ο άνθρωπος. Είναι φανερό σε όλο το Άξιον Εστί και σε αυτό ανάγνωσμα συγκεκριμένα ότι ο ποιητής μάχεται με στόχο να λυτρώσει τον κόσμο από το κακό. Την απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο ποιητής δίνει ο ίδιος μέσα στο πρώτο τραγούδι των Παθών: “ΙΔΟΥ εγώ λοιπόν/ ο πλασμένος για τις μικρές Κόρες και τα νησιά του Αιγαίου/ ο εραστής του σκιρτήματος των ζαρκαδιών/ και μύστης των φύλλων της ελιάς/ ο ηλιοπότης και ακριδοκτόνος.”. Ο ήρωας μιλάει στο πρώτο πρόσωπο, είναι προφήτης, σαν ένας δημιουργός και αποτελεί την πρώτη αφηγηματική γραμμή. Στο πρώτο παράγραφο ο ποιητής βλέπει τον καταστραμμένο κόσμο, κυριαρχεί απόλυτη απαισιοδοξία. Μυστική είναι μια φωνή που συνδιαλέγεται με τον ήρωα και βρίσκεται έξω από αυτόν. Ενδέχεται πως είναι ο βαθύτερος εαυτός του αλλά και ένας άλλος.

Η δυσπιστία και η εχθρότητα της κοινότητας αποτελείται από τον προφητικό λόγο του ποιητή. Ο ποιητής άλλοτε ταυτίζεται με την φυλή και την εκφράζει, γίνεται ένα μοναδικό άτομο. Δηλαδή, ακόμα και η αμαρτία γίνεται τόπος συνάντησης των ανθρώπων. Η εποχή είναι δύσκολη για το έθνος: η εμπειρία του πολέμου, η Ελλάδα του 1940, της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου πολέμου αλλά ο ποιητής συγκεκριμένα δεν εκφράζει αυτό. Δεν λέει για συγκεκριμένο πόλεμο, μιλάει για όλους πολέμους από την αρχή που έγινε και γίνεται τώρα στην Ελλάδα γιατί ο χρόνος για τον Ελύτη  διαρκής, ατέλειωτος. Έτσι ο ποιητής εκφράζει κοινωνικές, συλλογικές εμπειρίες.  Ο πόλεμος σαν γεγονός για τον ποιητή είναι η αμαρτία (πόνος, αγωνία, φόβος, θλίψη, θάνατος, θυσία, αδικία…). Ο Ελύτης κρίνει εν μέρει την Εκκλησία γιατί σε όλους τους αιώνες η θρησκεία υποστήριζε τον πόλεμο: “Χρόνους πολλούς μετά την Αμαρτία που την είπανε Αρετή μέσα στις εκκλησίες και την ευλόγησαν.”. Στην ιστορία υπάρχουν πολλά παραδείγματα όταν η εκκλησία οργάνωσε τους πολέμους (πόλεμοι για να βαπτίσει τους άλλους, σταυροφορία). 

Αλλά ο ποιητής κρίνει και τον άνθρωπο: “Λείψανα παλιών άστρων και γωνιές αραχνιασμένες τ` ουρανού σαρώνοντας η καταιγίδα που θα γεννήσει ο νους του ανθρώπου.” Λέει ότι ο νους του ανθρώπου θα σαρώσει όλο τον κόσμο. Έτσι όλο το σύμπαν θα πληρώσει για τα έργα των αρχαίων κυβερνητών. Ο ποιητής μιλάει όχι για τους κυβερνήτες της αρχαίας Ελλάδας αλλά για όλους κυβερνήτες γιατί όπως σημείωσα πιο πάνω ο χρόνος για τον Ελύτη είναι διαρκής, ατέλειωτος και εδώ μιλάει για την αποκάλυψη του κόσμου όταν οι σημερινοί κυβερνήτες θα είναι αρχαίοι. Αυτό το κομμάτι συνιστά μια ανθρωπολογική προφητεία – και αυτή η προφητεία είναι πολύ πειστική – το αίμα των φονιάδων ξεπληρώνεται: “…καιρός να λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση.” Σημαντικό σύμβολο εδώ έχει το φως και ο ήλιος: “…και το σανίδωμα θα υποχωρήσει απο την πίεση τη μεγάλη του ηλίου.”. Η ποίηση του Ελύτη έχει σημαντική σχέση με τον όρο της  διαφάνειας που είναι η καθαρότητα, μπορούμε να πούμε σαν φως. Το φως επίσης έχει σχέση με την ορθόδοξη παράδοση, το στέφανο φωτός, το χάρισμα  της αγιότητας.

Ο ποιητής θρηνεί πραγματικά για τη ζωή του ανθρώπου που επιλέγει τη σύγκρουση. Αυτή η στάση του ανθρώπου ταυτίζεται με το ζήτημα της εξουσίας για τον Ελύτη. Η εξουσία αυτή είναι η δικτατορία (κυβερνήτες, αυτοκράτορες, στρατηγοί). Η ελευθερία του δικαίου συνδυάζεται με το τέλος της ιστορίας, όπως την γνωρίζεται σήμερα γιατί η πορεία κίνησης πολιτικών γεγονότων σκοπεύουν να επιβάλλουν την εξουσία του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο. Γι αυτό ο Ελύτης καταδικάζει όλα τα πολιτικά συστήματα: “Και κρυφά θα μετρήσουν την ανθρώπινη πραμάτεια τους οι Κυβερνήτες, κηρύσσοντας πολέμους. Όπου θα χορτασθούνε ο Χωροφύλακας και ο Στρατοδίκης”. Ο Χωροφύλακας και ο Στρατοδίκης είναι υπεύθυνοι για όλα τα κακά στους πολέμους και ο ποιητής μιλάει αρνητικά γι αυτούς. Ο λόγος του έρχεται ως τιμωρία: “Βλέπω τους Στρατοδίκες να καίνε σαν κεριά, στο μεγάλο τραπέζι της Αναστάσεως. Βλέπω τους Χωροφυλάκους να προσφέρουν το αίμα τους, θυσία στην καθαρότητα των ουρανών”. Πάλι ο Ελύτης μιλάει για την καθαρότητα σαν διαφάνεια. Πρέπει να επικρατήσει, να διαλυθούν τα σύννεφα του σκοταδισμού και του μίσους, μόνο έτσι θα φανεί το φώς, ο ήλιος που αποκαλύψει την ομορφιά της ζωής. Με άλλα λόγια, ο ποιητής λέει πως ο άνθρωπος πρέπει να κάνει την θυσία στην διαφάνεια. Για να αποκτήσει αυτή την καθαρότητα πρέπει όλο το σύμπαν να μάχεται, ακόμα και η φύση: “Βλέπω τη διαρκή επανάσταση φυτών και λουλουδιών”. Η φύση για τον Ελύτη έχει μεγάλη σημασία. Συνήθως σε όλη ποίηση του Ελύτη ο άνθρωπος είναι ένα με την φύση, όχι σε αντίθεση, εχθρότητα με αυτήν.

Ακόμα και το ερωτικό στοιχείο ως βασικός προσδιοριστικός παράγοντας στο Προφητικόν έχει μεγάλη σημασία. Ο έρωτας είναι αρχή και τέλος του σύμπαντος. Γι αυτό οι κανονιοφόροι του έρωτα στη δεύτερη παράγραφο συμβολίζει το τέλος του παλαιού κόσμου και κάτι καινούριο που περιμένει στο μέλλον. Ο έρωτας είναι συνήθως μια απελευθερωτική και λυτρωτική δύναμη. Δεν υπάρχει αντίθεση, ο θάνατος και έρωτας ενώνονται και γίνονται ένα. Ο ποιητής φτάνει στην αντίληψη ότι πέρα από την ζωή υπάρχει ο θάνατος, πέρα από τον πόνο – η χαρά και αντιστρόφως. Η αγιότητα των αισθήσεων είναι μια νέα σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το αντικείμενο και τελικά αυτές οι αισθήσεις δημιουργούν τον καινούριο κόσμο. Στο τέλος του Προφητικού βρισκόμαστε μπροστά σε μια ερωτική σκηνή – εικόνα: “Και πάλι θα λατρέψει τη γυναίκα και θα την πλαγιάσει πάνου στα χόρτα καθώς που ετάχθη. Και θα λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση, κα θα σπείρουνε γενεές στους αιώνες των αιώνων!”. Εδώ ακριβώς ο ερωτισμός και η αγάπη έχουν οντολογική αξία, αλλά αγάπη δεν είναι πλατωνική, είναι η αγάπη που δημιουργήθηκε απο τον άντρα και γυναίκα. Είναι ένστικτο που δημιουργεί τον καινούριο κόσμο. Αυτή η σκηνή είναι υποδήλωση στο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης, συγκεκριμένα στη σκηνή όταν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, τον παράδεισο  και δύο ανθρώπους, τον άντρα και την γυναίκα. Ο ποιητής θέλει να δημιουργήσει καινούριο κόσμο, ένα παράδεισο, νέα τάξη πραγμάτων, ένα αχρονικό τώρα, όπου εκπληρώνονται πόθοι και οδηγούν σε θετικές εμπειρίες. Δεν υπάρχει αμαρτία και τιμωρία, δεν υπάρχουν Νόμοι, περιορισμοί αλλά απόλυτη ελευθερία. Φαίνεται πια ο παράδεισος του ανθρώπου, για να γίνει αυτός ο επίγειος παράδεισος πρέπει να καταστρέψει τον παλαιό κόσμο, τους παλαιούς νόμους και άλλες δεσμεύσεις.

Τελικά εκπληρώνεται η αποστολή, ο ποιητής προβαίνει σε σωτηρία – μετασχηματισμό του κακού στο καλό, του ονείρου στην πραγματικότητα, στην φρίκη του παρόντος το όραμα ενός νέου θαυμάσιου κόσμου. Το ποιητικό υποκείμενο – πρωταγωνιστής (ο εξόριστος ποιητής) ως προφήτης τελικά εκπληρώνει με επιτυχία την εντολή του και παρουσία του δεν είναι πια απαραίτητη, γιατί αυτός ο ίδιος ανήκει στο παλαιό κόσμο: “Τότε, μην έχοντας άλλη εξορία, που να θρηνήσει ο Ποιητής, την υγεία της καταιγίδας από τ` ανοιχτά στήθη του αδειάζοντας, θα γυρίσει για να σταθεί στα ωραία μέσα ερείπια”. Εδώ ο ποιητής εγκαταλείπει παντελώς τον εαυτό του και προσφέρει την θυσία του.

Το Προφητικόν συμβολίζει τα Πάθη: την Σταύρωση, τον Θάνατο και την Ανάσταση. Μπορούμε να πούμε ότι εδώ σταυρώνεται ο κόσμος, μετά πεθαίνει και τέλος γίνεται η ανάσταση του καινούριου κόσμου. Ακόμα και η ένωση των αντιθέτων κυριαρχεί στον όλο τον Προφητικόν: του πάνω με τα κάτω, του ουρανού με την γη, της ύλης με το πνεύμα και τελικά του ανθρώπου με τον Θεό. Έτσι, στο τέλος κυριαρχεί η απόλυτη αισιοδοξία.

 

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: